Wie coeliakie heeft, moet een glutenvrij dieet volgen. Niet voor even, maar levenslang. Dat komt heel precies. Eet je toch gluten, al is het maar een heel klein beetje, dan beschadigt de dunne darm onmiddellijk.
Gluten is een eiwit dat voorkomt in tarwe, rogge, gerst, spelt, kamut en in de meeste haver. Het zit ook in producten die van deze granen zijn gemaakt. Denk aan brood, crackers, pizza, pasta, paneermeel, koek, cake en taart. Gluten zit ook verstopt in producten waar je het niet direct in verwacht. Bijvoorbeeld in de ingrediënten van soepen (bindmiddel, vermicelli of vlees), in sauzen, sommige snoepjes, ijssoorten en bier.
Voedsel met gluten zorgt bij mensen met coeliakie voor een beschadiging van het slijmvlies van de dunne darm. Daardoor kan de darm zijn werk niet goed doen. Door het eten van glutenvrije voeding herstellen de darmen en kunnen ze weer voldoende voedingsstoffen opnemen.
In het glutenvrije dieet ontbreken echter de graanproducten die veel voedingsvezels, ijzer, vitamine B1 en foliumzuur bevatten. Ook jodium en calcium zijn een punt van aandacht. Let er altijd goed op dat u alle noodzakelijke voedingstoffen binnenkrijgt.
Glutenvrije producten
Mensen met coeliakie kunnen uitsluitend glutenvrije producten eten. Sommige producten zijn van nature glutenvrij. Aan andere zijn bij de productie geen glutenhoudende ingrediënten toegevoegd. En weer andere moeten speciaal worden gekocht of bereid.
Van nature glutenvrij
Een groot aantal producten is van nature glutenvrij. Veel voorkomende producten zijn: rijst (ook zilvervliesrijst), aardappelen (ook aardappelzetmeel), groenten en fruit, noten en zaden, peulvruchten, vis, vlees en gevogelte (alleen ongemarineerd en ongepaneerd), eieren, melk (ook Nederlandse kazen en de meeste yoghurtsoorten), boter en olie.
Gewassen die goed bruikbaar zijn in een glutenvrij dieet zijn amaranth, boekweit, cassave, gierst, haver, maïs (ook maïzena en polenta), quinoa, sorghum, teff, tapioca/maniok. Ook (gemodificeerd) zetmeel van deze gewassen is glutenvrij. Een risico bij deze producten is dat ze op het land, bij transport, opslag of in de molen, in aanraking komen met gluten. Vooral in haver en boekweit zitten vaak ook sporen van gluten. Gebruik daarom bij voorkeur producten met op het etiket de claim 'glutenvrij' en/of het glutenvrij symbool (doorgestreepte aar).
Geen ingrediënten met gluten
Veel ‘samengestelde’ producten bevatten gluten. Vele ook niet. U kunt dit zien op het etiket van het product. Een fabrikant is verplicht om alle ingrediënten, dus ook glutenbevattende ingrediënten, te vermelden op de verpakking.
Fabrikanten kunnen op het etiket ook vermelden of een product in aanraking is geweest met gluten of sporen van gluten kan bevatten. Deze vermelding is niet verplicht. In feite kan dus elk product sporen van gluten bevatten zonder dat u dat weet. Meer over het lezen van etiketten leest u hier.
Het Voedingscentrum geeft een glutenvrije merkartikelenlijst uit (geprint en digitaal). Deze lijst kunt u bestellen op www.voedingscentrum.nl. Op www.livaad.nl vindt u informatie over producten op basis van het etiket. Realiseer u wel dat fabrikanten regelmatig hun producten wijzigen. Kijk daarom ook altijd zelf naar het etiket. U kunt natuurlijk ook uw eigen diëtist of de diëtist van de Nederlandse Coeliakie Vereniging raadplegen.
Speciaal gekocht
In de natuurvoedingswinkel en in de meeste supermarkten kunt u speciale (dieet)producten kopen. Bijvoorbeeld glutenvrij brood, pasta, koekjes en meelmixen. Klik hier voor meer informatie.
Speciaal bereid
Natuurlijk kunt u ook zelf aan de slag. Op de website, onder ‘Actueel’, vindt u handige tips. U bent natuurlijk ook welkom op onze baklessen in de regio’s. Hier leert u bakken en koken met ingrediënten waar u wellicht niet eerder mee heeft gewerkt. En u krijgt oplossingen voor de lastige eigenschappen die deze producten soms hebben. Bovendien kunt u bij de baklessen ook uw ervaringen delen met anderen. Wilt u meer informatie over baklessen, kijk dan in de activiteitenkalender.
Effect van een glutenvrij dieet
De meeste mensen bij wie coeliakie is vastgesteld, voelen zich al beter na enkele dagen glutenvrij dieet. Klachten zoals misselijkheid, diarree, moeheid en een opgeblazen gevoel verdwijnen binnen enkele weken. Soms kan het even duren voordat klachten verminderen of helemaal verdwijnen. Het duurt een aantal maanden tot jaren voordat de wand van de dunne darm volledig is hersteld.
Dieetfout
Gemiddeld duurt het een jaar voordat iemand de basisprincipes van het glutenvrije dieet onder de knie heeft. Dieetfouten liggen altijd op de loer, zeker in de beginperiode. Ga altijd na wat de oorzaak is, zodat u fouten in de toekomst voorkomt.
Eet iemand per ongeluk gluten, dan kan een reactie optreden. Deze reactie varieert van persoon tot persoon. Sommigen kunnen dagenlang last hebben van bijvoorbeeld buikpijn. Anderen hebben helemaal geen last. Ook als geen reactie optreedt, is het raadzaam het dieet zo snel mogelijk weer nauwgezet te volgen. Het afweersysteem wordt dan niet verder geïrriteerd en eventuele beschadigingen van de darmwand worden voorkomen. Wanneer klachten blijven bestaan raadpleeg dan uw huisarts of specialist/kinderarts.
Aanvullingen op het glutenvrije dieet
In het glutenvrije dieet ontbreken de graanproducten die veel voedingsvezels, ijzer, vitamine B1 en foliumzuur bevatten. Daarom raden wij aan glutenvrije producten te gebruiken die hier rijk aan zijn:
- Maïskorrels, -vlokken en -zemelen
- Boekweitkorrels en -vlokken
- Quinoa en amaranth
- Zilvervliesrijst
- Peulvruchten
- Lijn-, sesam- en maanzaad
- Zonnebloempitten
- Groente, fruit en rauwkost
- Gedroogde en gekweekte zuidvruchten
- Noten
- Aardappels
- Fibrex (bietenvezels)
- Fruitvezels
Verder adviseren wij bij het bakken van glutenvrij brood gejodeerd zout (JOZO zout) of bakkerszout te gebruiken. Bakkerszout bevat 2 keer zoveel jodium als JOZO zout. Het is belangrijk dat bakkerszout uit een glutenvrije omgeving komt. Bij 'gewone' bakkers wordt bakkerszout vaak besmet met gluten. Andere jodiumrijke bronnen zijn diverse soorten zeevis, zoals kabeljauw en haring, halfvolle/volle melk en ei. De diëtist kan berekenen hoeveel jodium u via uw voeding binnen krijgt en hoeveel er aan het brood moet worden toegevoegd. De WHO (Wereldgezondheidsorganisatie) adviseert voor volwassenen 150-300 microgram jodium per dag, voor kinderen is de aanbeveling lager.
Bij mensen met de ziekte dermatitis herpetiformis is soms een jodiumbeperkt dieet noodzakelijk, dit dient altijd onder begeleiding van een arts plaats te vinden. De arts zal moeten controleren op tekenen van jodium tekort. Voor mensen met dermatitis herpetiformis die een jodiumbeperkt dieet moeten volgen gelden bovenstaande adviezen niet.
Mensen die naast een glutenvrij dieet ook een lactosebeperkt of lactosevrij dieet hebben, moeten erop letten dat zij voldoende calcium binnenkrijgen. Het is belangrijk sojamelk te kiezen waaraan calcium is toegevoegd. Bevat uw voeding te weinig calcium, vraag dan uw diëtist om advies. Het kan dan nodig zijn extra calcium in de vorm van tabletten te gebruiken. Mensen met botontkalking (osteoporose) hebben extra calcium nodig.
Laatst bijgewerkt op 17 januari 2012.