Alles voor een glutenvrij leven.
Menu

Coeliakie en erfelijkheid

Is coeliakie erfelijk? Ja en nee. De aanleg voor coeliakie is erfelijk, de ziekte zelf niet. Bij de genetische aanleg spelen de genen HLA-DQ2 en HLA-DQ8 een rol. Deze genen spelen een belangrijke rol in het lichaam bij het regelen van de afweer. De afkorting HLA staat voor Humane (menselijke) Leukocyten (witte bloedcellen) Antigenen (eiwitdeeltjes).

erfelijkheid_coeliakie

De rol van HLA

HLA’s komen op bijna alle lichaamscellen voor. Iedereen heeft een unieke set hiervan. Deze set helpt het immuunsysteem te bepalen welke cellen van jezelf zijn, en welke cellen geïnfecteerd zijn met pathogenen (indringers). In het laatste geval komt er een afweerreactie op gang om de indringer te vernietigen. Er zijn twee klassen (soorten) van HLA. HLA-klasse 1 is aanwezig op bijna elke cel in het lichaam, en is met name van belang bij de bescherming tegen virussen. HLA-klasse 2 is op minder cellen aanwezig, maar speelt een belangrijke rol bij de bescherming tegen bacteriën. ‘Bij coeliakie spelen de HLA-klasse 2 genen een cruciale rol.

Als de HLA-antigenen lichaamsvreemd materiaal hebben gevonden, kunnen ze hiermee een andere ‘afdeling’ van het afweersysteem activeren: de T-cellen. Deze T-cellen kunnen onderscheid maken tussen wat bedreigend is, en wat niet. Bij dreiging start een keten van reacties, met als einddoel de vernietiging van de indringer. Zo wordt ons lichaam beschermd. Ons voedsel bestaat uit veel lichaamsvreemd materiaal. Het grootste deel is niet bedreigend voor ons. Normaal reageren de T-cellen daar dus niet op. Bij coeliakie gebeurt dat helaas wel. Het eten van gluten leidt dan tot een afweerreactie in de dunne darm. Het lichaam ziet gluten dan als een indringer en onveilig.

Types HLA

HLA-klasse 2 bestaat uit verschillende genen (dragers van erfelijke kenmerken). Een van die genen die onder klasse 2 vallen zijn de HLA-DQ-genen. DQ-genen zijn onder andere betrokken bij het herkennen van lichaamsvreemde indringers. Van de DQ-genen zijn bepaalde types bekend. Coeliakie komt bijna alleen voor bij mensen die drager zijn van de types HLA-DQ2 en/of HLA-DQ8. Binnen het type HLA-DQ2 zijn er twee reeksen die een rol spelen bij coeliakie, namelijk DQ2.5 en DQ2.2. Het overgrote deel van de mensen met coeliakie is HLA-DQ2.5 positief. Maar enkele mensen zijn HLA-DQ2.2 positief. Het overige deel is meestal HLA-DQ8 positief. HLA-DQ-moleculen kunnen fragmenten van gluten binden. Dat is een voorwaarde voor het ontstaan van coeliakie. HLA-DQ2.5 is daar heel goed in; HLA-DQ8 en HLA-DQ2.2 veel minder. Simpel gezegd is de kans om coeliakie te krijgen als iemand HLA-DQ2.5 heeft veel groter dan wanneer iemand HLA-DQ8 of HLA-DQ2.2 heeft, omdat in het eerste geval gluten beter gebonden kan worden waardoor het afweersysteem makkelijker kan gaan reageren.

Het zit in de genen

Alle, of nagenoeg alle, coeliakiepatiënten zijn drager van een van beide typen. Bijna 95 procent van de coeliakiepatiënten is positief voor HLA-DQ2, en vrijwel alle overige patiënten voor HLA-DQ8. Als je dus géén drager bent van een van deze genen, dan is de kans dat je coeliakie hebt of kunt ontwikkelen nagenoeg nul. Toch heeft het bij het bepalen of er sprake is van coeliakie geen zin om te testen op deze HLA-typeringen. Ruim 40% van de Nederlanders is drager van een van beide genen maar hiervan ontwikkelt ongeveer 1 op de 20 mensen coeliakie. Het advies is daarom om de HLA-DQ-typering uitsluitend te gebruiken om coeliakie uit te sluiten, niet om de ziekte vast te stellen.

Er zijn nog tientallen andere genen die allemaal een kleine rol spelen bij de kans op coeliakie. De overerving van de ziekte verloopt dus erg ingewikkeld en het is dan ook niet goed te voorspellen of een familielid coeliakie krijgt. Het is hoogstwaarschijnlijk zo dat er een paar zaken op het ‘juiste moment’ moeten samenkomen om coeliakie tot uiting te laten komen. Op dit moment kennen we maar een paar van zulke factoren, zoals HLA-DQ, gluten en iets waardoor de “rem” op het afweersysteem in de darm wordt uitgezet.

Onderzoekers denken dat dat laatste een infectie kan zijn, maar ze weten niet echt welke dan precies. Er zijn aanwijzingen dat eiwitfragmenten van sommige bacteriën heel veel op gluten lijken, en dat glutenspecifieke immuuncellen (T-cellen) van coeliakiepatiënten niet goed een onderscheid kunnen maken tussen deze fragmenten van bacteriën en gluten. Dat wijst erop dat een infectie met zulke bacteriën een afweerreactie in gang zou kunnen zetten die ook leidt tot een reactie op gluten, met coeliakie tot gevolg.

Familiescreening

Het is bekend dat je als familielid van iemand met coeliakie een grotere kans loopt op deze auto-immuunziekte. Die kans is:

  • ongeveer 10% als het gaat om directe familieleden (ouders, broers en zussen, kinderen);
  • 11% in het geval van tweedegraads familieleden (tantes, ooms, neef, nicht, opa of oma);
  • ongeveer 19% als in het gezin meer dan één persoon coeliakie heeft.

Vanwege deze verhoogde kans adviseren we om ook bij eerstegraadsfamilieleden van iemand met nieuw vastgestelde coeliakie bloedonderzoek te laten doen naar coeliakie. De behandelend arts (kinderarts-mdl of mdl-arts) van het familielid met coeliakie kan het beste advies geven over het familie onderzoek. Men kan dan beginnen met het vaststellen van de HLA-DQ typering.

Bij kinderen kan antistofvorming al heel snel ontstaan: na de introductie van gluten vanaf de leeftijd van zes maanden. Het komt voor dat baby’s dan al klachten ontwikkelen. Als er geen klachten zijn, dan gebeurt in de praktijk het volgende: vanaf de leeftijd van twee jaar kan het kind onderzocht worden (als een gezinslid coeliakie heeft), want dan weet je zeker dat het kind voldoende gluten eet. Als er duidelijke klachten zijn, kan het kind veel eerder worden getest. Bepaling van de HLA-typering kan via bloedonderzoek, wangslijmvlies en via navelstrengbloed. Bij afwezigheid van HLA-DQ2 en -DQ8 kan verder testen achterwege blijven. Wanneer iemand positief getest is op de genen, en uit bloedonderzoek blijkt dat er op dat moment geen sprake is van coeliakie is het zinvol om alert te blijven op eventuele symptomen. Deze kunnen zich op een later moment openbaren.

Screeningtest

Heb jij familieleden die nog niet weten dat ze coeliakie hebben? Nodig ze uit de screeningstest te doen. Deze maakt duidelijk of nader onderzoek zinvol is en geeft waardevolle informatie voor een bezoek aan de huisarts.

Uitgelicht

Vormen van coeliakie

Glutenallergie, -intolerantie, -sensitiviteit of coeliakie?

Lees meer over 'Glutenallergie, -intolerantie, -sensitiviteit of coeliakie?'
Symptomen en klachten

Symptomen en klachten bij coeliakie

Lees meer over 'Symptomen en klachten bij coeliakie'
Erfelijkheid

Is coeliakie erfelijk?

Lees meer over 'Is coeliakie erfelijk?'
Diagnose

Waarom is een diagnose zo belangrijk?

Lees meer over 'Waarom is een diagnose zo belangrijk?'

Uitgelicht

Gezond glutenvrij

Wat kan ik wel en wat kan ik niet eten?

Lees meer over 'Wat kan ik wel en wat kan ik niet eten?'
Veilig glutenvrij

Producten met het Crossed Grain keurmerk

Lees meer over 'Producten met het Crossed Grain keurmerk'
Productgroepen

Granen en alternatieven

Lees meer over 'Granen en alternatieven'
Gluten in non-food

Gluten in knutselmaterialen

Lees meer over 'Gluten in knutselmaterialen'

Uitgelicht

Recept van de maand

Citroen tiramisu

Lees meer over 'Citroen tiramisu'
Veelgestelde vraag

Welke broodbakmachine kan ik het beste kopen?

Lees meer over 'Welke broodbakmachine kan ik het beste kopen?'
Bakworkshop

Wil je ook glutenvrij leren bakken?

Lees meer over 'Wil je ook glutenvrij leren bakken?'
Keukeninrichting

Hoe houd je je keuken glutenvrij?

Lees meer over 'Hoe houd je je keuken glutenvrij?'

Uitgelicht

Op kamp

Goed voorbereid op kamp

Lees meer over 'Goed voorbereid op kamp'
Op de middelbare school

Glutenvrij eten als je naar de middelbare school gaat

Lees meer over 'Glutenvrij eten als je naar de middelbare school gaat'
18-28 jaar

Ontmoet andere jongeren met coeliakie

Lees meer over 'Ontmoet andere jongeren met coeliakie'
Veelgestelde vraag

Kan ik uit hetzelfde glas drinken van iemand die gluten heeft gegeten?

Lees meer over 'Kan ik uit hetzelfde glas drinken van iemand die gluten heeft gegeten?'